قلمرو فعّاليّت علمى ابن كلبى اين فرض را كه مطالب اين كتابها از حدود جزيرة العرب گذشته دشوار مىكند ولى عنوان آن ، كه نوشته‌هاى جغرافيايى دوران بعد را به ياد مىآورد ، اين فرض را موجّه مىنمايد . همين قضيّه دربارهء كتاب او كه ابن النديم به نام كتاب العجائب الأربعة ياد مىكند صادقتر است ، زيرا كتب عجايبى را كه بعدها رواج گرفته به ياد مىآورد . مىتوان پنداشت كه همين كتاب است كه به قرن دوازدهم / ششم ه . ادريسى با نام مختصر كتاب العجائب ، مطالبى فراوان با ذكر نام مؤلّف از آن مىگيرد و مؤلّف را ، به جاى هشام ابو المنذر ، حسن بن المنذر ياد مىكند . اگر چنين باشد ، ابن كلبى نخستين مؤلّف آن دوران بوده كه در مسائل جغرافيايى بيرون از جزيرة العرب چيز نوشته است . 14 مطالبى كه ياقوت با اشاره به كتاب انساب البلدان از او نقل مىكند 15 مؤيّد اين سخن است ؛ به احتمال قوى منظور وى كتاب اشتقاق البلدان است 16 كه در مقدمهء خود ياد كرده و شايد همان كتاب البلدان است كه الفهرست از آن سخن آورده است . مطالب منقول ، مربوط به بعضى از شهرهاى بيرون جزيرة العرب است همچون كوفه ، 17 رها ، 18 مخرّم 19 در نزديكى بغداد ، و نهروان . 20 اينكه اخيرا گفته‌اند كه ابن كلبى يك كتاب ده جلدى 21 در جغرافيا نوشته نتيجهء يك توهّم صرف است و از آنجا آمده كه ابن النديم نام ده تا از مؤلّفات وى را ياد كرده است . به هر حال ابن كلبى در ميان لغويان آن عصر و از لحاظ وسعت افق يكى از نوادر بوده ، زيرا غالب آنان به فراهم آوردن خلاصه‌هاى لغوى دربارهء عربستان بس كرده‌اند . بهترين شاهد ، اصمعى معروف ( متوفّى حدود سال 831 / 216 ه . ) 22 است كه با محفوظ داشتن تعدادى از آثار شعر جاهلى منّتى به گردن دانش دارد . وى بجز كتابى در « انواء » 23 يك رسالهء عمومى دارد به عنوان رسالة فى صفة الأرض و السّماء و النّباتات 24 ولى ياقوت كتاب جزيرة العرب او را منبع اساسى مطالب خود مىداند 25 و كافى است به ياد بياوريم كه نام وى در كتاب ياقوت حدود سيصد و پنجاه بار تكرار شده است . 26 همو رسائلى در موضوعات خاص دارد كه كتاب مياه العرب از جملهء آنهاست ، 27 و به قياس بقيهء مؤلّفات وى با اطمينان فرض توانيم كرد كه اين رساله نيز شامل تعدادى نام و اصطلاح با شرحهاى كوتاه و شواهدى از اشعار بوده است . ظاهرا رسالهء كتاب الأرضين و المياه و الجبال و البحار تأليف شاگرد او ، سعدان بن مبارك ، نيز بر همين روش رفته و مطالب آن از حدود جزيرة العرب تجاوز نمىكرده است . 28 از جملهء دانشوران لغت شناس كه در همين جهت گام زده‌اند شخصيّت جالبى هست به نام عرّام بن اصبغ كه يك اعرابى بدوى بيسواد بوده است . وى كه اقبال مردم را به اين گونه مطالب ديده بود ، در سنّ پيرى ( پس از سال 845 / 231 ه . ) بر بنياد اطّلاعات دقيقى كه از مكانهاى جزيرة العرب داشت كتاب اسماء جبال تهامة و مكانها را املا كرد 29 كه رواج و شهرت